X-faktorinn

Það vildi ég að Stebbifr hætti að blogga um mannlega harmleiki. Það er eitthvað einstaklega ósmekklegt við það hvernig hann endursegir hræðilega atburði eins og hann sé átómati, í bland við einstaklega flatneskjulegar og fyrirsjáanlegar vangaveltur um samfélagið og heimsmálin svo úr verður eitthvað sem er næstum eins og óviljandi paródía af upprunalegu fréttinni af moggavefnum.

“Margir hafa stöðugar áhyggjur af ljóðinu, eins og það sé gömul einmana frænka, sem búi við hátt áhættustig, jafnvel á jarðskjálftasvæði. Þessar áhyggjur birtast stundum í líki einkennilegra flokkadrátta þegar ung skáld taka sig til og fordæma ákaft ákveðna tegund ljóða sem ummerki alls þess sem er ,að’ ljóðinu.”

Svo kemst Úlfhildur Dagsdóttir að orði í yfirlitsgrein sinni um útgefnar ljóðabækur 2007 í nýjasta hefti TMM, og lætur fylgja aftanmálsgrein sem bendir á ritdóm sem ég skrifaði um Höggstað eftir Gerði Kristnýu og blaðaviðtal við Sverri Norland. Nú veit ég ekki hvað stendur í viðtalinu við Sverri, en ég fyrir mína parta skil ekki alveg hvernig það sem ég skrifaði kallar á þessi ummæli. Ekki var það ætlun mín að “fordæma ákaft” þá tegund ljóða sem um ræðir eða að eyrnamerkja hana sem allt það sem amar að “ljóðinu”. Það sem ég var að hugsa var meira á þeim nótum að mér finnst íslensk skáld hafa skrifað stutt, módernísk myndljóð óhóflega lengi og í óhóflegu magni. Og já, mér finnst það vera vísbending um einhæfni og stöðnun, og já, ég lét svolitla ádrepu inn í þennan dóm. Sjálfsagt var það vanhugsað og óviðeigandi af mér. En það að ég hafi fordæmt ákveðið form vil ég ekki kannast við. T.d. finnst mér Höggstaður Gerðar Kristnýar mjög fín bók. Það stendur í ritdómnum.

Síðar í greininni ræðir Úlfhildur um tiltekin einkenni ljóða sem hún vill meina að ég og Sverrir höfum kallað aðal einkenni nútímaljóða, og að það eigi sko ekki við nein rök að styðjast hjá okkur. Mér sýnist ég verða að vísa þessu á bug líka og með sömu skýringu; mitt umkvörtunarefni var ‘of mikið, of lengi’ af einni ljóðtegund. Ég reyndi víst ekki að skilgreina hana mjög ítarlega. Ég er ekki alveg viss um að við Úlfhildur séum yfirhöfuð að tala um sama hlutinn.

Ég er kannski að gera úlfalda úr mýflugu hérna en mér þykir leitt að Úlfhildur skuli hafa túlkað það sem ég skrifaði á þennan hátt. Og mér leiðast eiginlega þessi leiðindi í henni að vilja troða mér í dilkinn “hrokafull ung skáld sem þykjast vita allt best “.

Mér sýnist hann vera voða góðlegur.

Ég hef ekki nennt að kynna mér þessa Söru Palin sérstaklega.

Hins vegar sé ég að Jón Valur Jensson virðist dýrka hana, og það finnst mér vissulega ógnvekjandi.

Í fyrradag átti sér stað svolítið skondið rafrænt orðaskak á milli Eiríks Arnar Norðdahl, skálds, og Teits Atlasonar, besserwissers. Teitur skrifaði semsagt bloggfærslu sem virðist vera einhvers konar menningarpistill um hvað nútímalist sé almennt mikið rusl og rugl, að ljóðlist Eiríks sé bara rugl og að Eiríkur sjálfur sé bara póser með hatt. Eiríkur svaraði honum svo.

Það er svosem ekkert merkilegt eða fréttnæmt við að einhverjum finnist skáldskapur Eiríks vera rugl. Það er heldur engin sérstök ástæða til að svara beinlínis færslu Teits fyrir hönd almennrar listar því málflutningurinn dæmir sjálfan sig svo vel. Uppáhalds molinn minn úr honum er fimm sekúndna regla Teits, sem hann ákvað svo reyndar að lengja í 50 sekúndur. Maður sér hann fyrir sér í Prado eða Orsay, gangandi frá verki til verks lítandi ótt og títt á úrið. Almenna afstaðan í textanum er svona gamalkunnugt og banalt heyyy-þú-ert-ekkert-alvöru-jólasveinn viðmót hins skeptíska manns sem ætlar sko ekki að láta þessa listfúskara plata sig. Menn með svona afstöðu hafa yfirleitt bara verið kallaðir Filístar og ég hef svosem ekki margt um þá manngerð að segja í bili.

Áhugaverðari finnast mér hugmyndir Teits um fagurfræði. “List virkar eða virkar ekki. Ef list á að virka þá verður áhorfandinn að skilja verkið. það er alger grunnforsenda” segir Teitur. Horfum framhjá því að skilningur er afstæður og persónubundinn, og þeirri rökvillu Teits að halda að ef listaverkið “virkar ekki” fyrir hann, þá hljóti sökin að vera hjá verkinu en ekki hjá honum sjálfum. Það er þetta með að virka eða virka ekki sem ég vil grufla í. Flestir hljóta að vera sammála um það að listaverk eigi að “virka” á einhvern hátt, en hvað á Teitur við? Hann hlýtur að gera einhverjar fagurfræðilegar kröfur þegar hann dæmir verk, og þessar fagurfræðilegu kröfur vill hann að séu uppfylltar. Hann hlýtur að vilja að verkið fullnægi skilyrðum sínum. Að verkið veiti sér einhvers konar tafarlausa fróun.

Þetta virðist vera hin ríkjandi fagurfræði, eða stór hluti af henni, án þess að ég ætli að skilgreina hana í þaula hér. Þetta er neyslumiðuð fagurfræði sem boðar að listaverk skuli svala ákveðnum þörfum neytendans og koma þeim í vímukennt eða hálf-vímukennt ástand. Segja má að þetta sé hedónísk fagurfræðileg afstaða, svolítið eins og hjá Walter Pater og Oscar Wilde í gamla daga, nema að Pater og Wilde voru alvöru fagurkerar en ekki smáborgarar. Þeir sem aðhyllast þessa fagurfræði hafa sjaldnast reynt að afmarka hana að ráði, en þeir aðhyllast hana engu að síður og hún ríkir. En hún er ekki eina fagurfræðin sem er við lýði.

Guðbergur Bergsson nefndi það einu sinni í blaðaviðtali að Íslendingar vilji að list komi sér í vímu. Án efa hafa fjölmargir lesendur fundið svona vímu við lestur á endurminningabókunum hans, svo dæmi sé tekið, sem er skondið af því að það er alls ekki markmið Guðbergs. Hans listræni metnaður er miklu dýpri og flóknari en svo, Guðbergur sjálfur íhugulli og vitsmunalegri, og fagurfræði hans óhefðbundnari. Birna Bjarnadóttir hefur reifað þetta í doktorsritgerð sinni um verk Guðbergs sem kom út hjá Háskólaútgáfunni árið 2003 og nefnist Holdið hemur andann. Með gríðarlegri einföldun mætti kannski lýsa henni sem svo að hún sé fagurfræði þess sem leitar, spyr og íhugar og vill dýpka skilning sinn á viðfangsefnum sínum. Listaverk sem vaxa upp úr henni er ekki bara hægt að innbyrða sisona eins og einhvern rétt.

Síðan vil ég benda á bókina Hvað rís úr djúpinu en í henni má finna stutt erindi eftir senor Guðberg sem mig minnir -ég hef bókina ekki við höndina - að heiti Fagurfræðin fylgir anda samtíma síns. Þar fjallar hann um hina opinberu, ríkjandi meginstraums-fagurfræði sem er yfirleitt frekar ókrefjandi og óspennandi, og hvernig element úr öðrum fagurfræðistefnum sem krauma undir og eru framsæknari og róttækari eru ekki innlimuð í hina opinberu og værðarlegu fyrr en þau þykja orðin skaðlaus. Hann nefnir líka verkið Fagurfræði ljótleikans eftir þýska 19. aldar heimspekinginn Karl Rosenkranz, og bendir á að hugmyndir á borð við þær sem settar eru fram í þeirri bók hafi aldrei ratað til Íslands.

Hin ríkjandi fagurfræði er einföld og hentugt að aðhyllast hana, en hún er ekki endilega sú eina rétta.

Ég hneigist stundum til þess að taka ekki þátt í umræðum fyrr en þær eru gengnar um garð. Nú ætla ég að láta aðeins undan þeirri tilhneigingu og loka svo aftur mínum metafóríska tranti.

Ég ætla ekki að hneykslast neitt sérstaklega á Agli Helgasyni eða úthrópa hann sem þröngsýnan góðborgara og íhaldskurf. Sjálfsagt er hann forpokaður á ýmsum sviðum, en það væri hræsni af minni hálfu ef ég viðurkenndi ekki að ég og hann erum svolítið sammála um nútímalist. T.d. er ég almennt séð miklu meira fyrir málverk en innsetningar, og oft þegar ég sé eða heyri um óvenju súr eða flippuð nútímaverk, eins og tja.. þegar hún þarna kona lét tíðablóðið sitt á striga og hélt á því sýningu, þá hugsar maður “æ hvaða fokking rugl er þetta?”. Ég get ekki sagt að ég fíli Tracy Emin, Damien Hirst eða aðra úr Young British Artists-hreyfingunni, og ég skil ekki alltaf hvernig hún fúnkerar, þessi Liststofnun sem Dickie kallaði svo.

Hins vegar finnst mér svolítið undarlegt að vera enn að fussa og sveia yfir verkinu My Bed eftir Emin, núna tæpum tíu árum eftir að það vann Turnerinn. Mér leiðast líka þær alhæfingar og sú eðlishyggja sem kemur t.d. fram í skrifum Egils og Jakobs F. Ásgeirssonar um efnið. Sú afstaða er ekki líkleg til að geta af sér áhugaverð innlegg.

Jamm, Emin hefur gert mikið af ögrandi verkum og sjálfsagt gengur hún ekki alveg heil til skógar, en það skiptir ekki máli við umræðu á hvað sé list og hvað ekki. Og reyndar er debattinn “þetta er list vs. þetta er ekki list” löngu úreldur og algjör tímasóun. ALLT GETUR VERIÐ LIST ÞVÍ “LIST” ER OPIÐ HUGTAK. Engum listheimspekingi hefur enn tekist að loka því, þ.e. að búa til vatnshelda skilgreiningu á því, að draga markalínu í orðræðunni, og það mun varla heppnast hjá þeim úr þessu. Það er ekki einu sinni fýsilegt að þeim takist þetta. Veröldin gjörvöll er estetísk, og mér fyrir mína parta finnst það frábært. Vill einhver virkilega vera á móti því?

Tvíþætt merking hugtaksins “list” þvælist fyrir í allri umræðu - það er í senn lýsandi hugtak og matshugtak. Þegar að menn eins og Egill og Jakob segja: “þetta er ekki list!” þá eru þeir í rauninni að meina “mér líkar ekki þessi list!” hvort sem þeir gera sér grein fyrir því, og hvort sem þeim líkar betur eða verr.

Annars á Kiljan víst að fara aftur í loftið í vetur. Ég ætla að gefa henni annan séns, vona bara að Hannes Hólmsteinn sé ekki að fara að senda frá sér nýja bók um Davíð.