Með Afa
Þegar ég var lítill sýndi Stöð 2 barnaþáttinn ‘Með afa’ á laugardagsmorgnum. Eins og glöggir muna var það Örn Árnason leikari sem brá sér þar í gerfi góðlegs eldri manns með grátt yfirvaraskegg sem stytti börnunum stundir í gegnum imbann með teiknimyndum og öðrum áþekkum meðulum sem krakkar kunna að meta. ‘Afi’ var sýndarafi manns, ávallt reiðubúinn að hafa ofan af fyrir manni á laugardagsmorgnum (þegar maður gat hlaupið yfir til góðra nágranna sem voru með Stöð 2) og var ávallt svolítið hressari og kátari en aðrir afar, aðallega vegna þess að hann var í alvöru leikinn af ungum manni, en kannski líka vegna þess að sem plat-sýndar-afi hafði hann ekki þurft að þræla sér út á íslenskum vinnumarkaði á 20. öld. Það þurftu raunverulega afarnir að gera.
Annar afi minn var bóndi sem með striti sínu braut undir sig stórt land norður í Þingeyjasýslum og stýrði miklu og glæsilegu sauðfjárbúi á meðan hann lifði. Hinn afi minn hefur nánast alla sína ævi unnið eins og hestur, ýmist sem sjómaður eða verkamaður, en hefur slakað á í seinni tíð enda kominn á níræðisaldur. Við hlið sér höfðu þeir svo ömmurnar, sem ekki síður hafa þurft að standa í ströngu og bera sinn hluta af þunga þeirrar ábyrgðar að byggja upp ungt lýðveldi. Þessir einstaklingar eru hluti af þeirri kynslóð sem lagði grunninn að og byggði það Ísland sem við þekkjum í dag. Allsnægtaþjóðfélaginu. Ég ber mjög mikla virðingu fyrir öfum mínum og ömmum og þeirra kynslóð, og enn fremur finn ég til þakklætis. Pétur Gunnarsson rithöfundur komst einu sinni svo að orði að hann fyndi fyrst og fremst til þakklætis gagnvart fyrri kynslóðum sem hefðu þraukað hérna á þessu kalda landi, við ömurlegar aðstæður sem maður þyrfti næstum háskólapróf í sagnfræði til að gera sér grein fyrir; svo slæmt var það, svo gott er það nú orðið.
Mér finnst sem þessu viðhorfi mínu, virðingar og þakklætis gagnvart eldri borgurum, sé ekki deilt af alþýðu fólks. Þvert á móti. Það er gömul saga en sönn að eldri borgurum á Íslandi er almennt sýnt van-þakklæti og van-virðing. Aðfluttir Íslendingar hafa sagt mér hvað þeir furði sig mikið á þessu; að í öðrum löndum þekkist það ekki að sparkað sé svona í gamla fólkið og því sagt að éta það sem úti frýs. Enda íhuga samtök eldri borgara nú sérframboð til Alþingiskosninga næsta vor, lái þeim hver sem vill. Hið sama mátti reyndar segja um innflytjendur, en þessir tveir hópar eru, ásamt öryrkjum, líklega þeir samfélagshópar sem hafa það hvað verst nú til dags. Það er ekki því fólki sem tilheyrir þessum hópum að kenna að þau skuli hafa það svo skítt, ábyrgðin er alfarið ríkisstjórnar undanfarinna ára sem hefur beinlínis lagt sig alla fram við að koma á sem mestri misskiptingu. Líkt og hægristjórnir gera alls staðar og á öllum tímum. Þetta er það sem þær ganga út á. Hægristjórnir hafa aldrei farið vel saman við jöfnuð og velferð. Það er fyrst og fremst okkar hægristjórn undanfarinna fimmtán ára að kenna að sumir afar og ömmur þurfa að læðast út á kvöldin til að týna gler úr sorpi, og þess vegna (og af öðrum ástæðum líka, auðvitað) þurfum við að losna við hana.
Eldri borgarar hafa lýst því yfir hvað þeir vilja. Þeir gerðu það á landsfundi Landssambands eldri borgara í maí í fyrra. Þeir vilja a) að grunnlífeyrir verði alltaf undanþeginn sköttum, b) að tekjutrygging, heimilisuppbót, tekjutryggingarauki og eingreiðslur verði felldar saman í einn greiðsluflokk, c) að áhrif skatta og tekjutengingar á laun og lífeyrissjóðstekjur undir kr. 160.000 á mánuði verði ekki hærri en 50% af þeim tekjum auk þeirra tekna sem minnst er á í fyrri greinunum tveimur, og d) að fjármagnstekjur séu ekki tekjutengdar bótagreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta á að veita þeim strax. Það væri ágætis byrjun. Síðan þyrfti að endurskoða frá grunni lög nr. 125/1999 um málefni aldraðra, lækka virðisaukaskatt á lyfjum úr 24,5% í 14%, fjölga hjúkrunarrýmum, hækka dagpeninga o.s.frv. o.s.frv.
Ég tel það nokkuð víst að mín kynslóð myndi ekki vilja láta koma fram við sig eins og komið er fram við kynslóð afa míns í dag. Ég tel það einnig víst að kynslóð föður míns, kynslóðin sem kemur þarna á milli, vill ekki heldur láta koma svona fram við sig. En þá þarf líka að bæta úr stöðu elstu kynslóðarinnar sem fyrst, því annars eigum við hin ekkert betra skilið.
